Anadolu'nun Binlerce Yıllık Zeytin Mirası İçin Koruma Çağrısı

Biruni Üniversitesi Uygulamalı Bilimler Fakültesi Gastronomi ve Mutfak Sanatları Bölümü Dr. Öğr. Üyesi Gülsün Duran, Türkiye'nin geleneksel zeytin yetiştiriciliğine dair bilgi, yöntem ve uygulamalarının 2023 yılında UNESCO’nun Acil Koruma Gerektiren Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne dahil edilmesine dikkat çekti. Duran, değişen tarımsal üretim koşulları ve geleneksel yöntemlerin terk edilmesinin, bu köklü mirasın sürdürülebilirliğini tehlikeye attığını ifade etti.

Zeytinciliğin sadece ekonomik bir faaliyet olmadığını belirten Dr. Öğr. Üyesi Duran, "Zeytin ağacını korumak, yalnızca bir tarım ürününü değil, Anadolu’nun binlerce yıllık kültürel hafızasını da korumaktır" dedi. Özellikle Ege, Akdeniz ve Marmara bölgelerinde zeytin etrafında şekillenen geleneklerin önemine değinen Duran, "Zeytin yetiştiriciliğini yalnızca tarımsal bir faaliyet ya da ekonomik üretim alanı olarak değerlendirmemek gerekiyor. Zeytin ağacının bakımından budanmasına, hasat zamanının belirlenmesinden ürünün işlenmesine kadar uzanan süreç, kuşaklar boyunca aktarılan önemli bir bilgi birikimini barındırıyor. Aynı zamanda aileleri, üreticileri ve yerel toplulukları bir araya getiren bu gelenekler, Anadolu’nun toplumsal dayanışma kültürünün de önemli bir parçasını oluşturuyor" şeklinde konuştu.

İlgili haber: Müzekart ile 350'den Fazla Kültürel Alan Yıllık 300 Liraya Gezilebilecek

Geleneksel hasat yöntemlerinin unutulma riskiyle karşı karşıya olduğunu söyleyen Duran; elle toplama, sırık ve örtü kullanımı gibi yöntemlerin geçmişten gelen üretim kültürünün yansımaları olduğunu belirtti. Hasat sürecinin toplumsal bir dayanışma örneği olduğunu vurgulayan Duran, "Geleneksel zeytin hasadı, ailelerin ve köy halkının bir araya geldiği, ortak emeğin ve dayanışmanın ön plana çıktığı bir süreçtir. Zeytinin ne zaman toplanacağı, ağacın nasıl budanacağı ve ürünün hangi yöntemlerle işleneceği gibi bilgiler çoğunlukla deneyim yoluyla öğrenilir. Ancak kırsal nüfusun azalması, üretim şartlarının değişmesi ve genç kuşakların bu uygulamalardan uzaklaşması, geleneksel bilgilerin zamanla unutulması riskini artırıyor" ifadelerini kullandı.

Zeytinyağı üretimindeki geleneksel tekniklerin de korunması gerektiğini hatırlatan Gülsün Duran; taş değirmenlerde ezme, hamur hazırlama, presleme ve yağ ayrıştırma gibi işlemlerin geçmişin bilgisini taşıdığını belirtti. Duran, "Geleneksel zeytinyağı üretimi, yalnızca zeytinden yağ elde edilmesi anlamına gelmiyor. Bu süreç, ustalık, deneyim ve yöresel bilgi gerektiren çok yönlü bir kültürel birikimi temsil ediyor. Günümüzde modern üretim teknolojileri yaygın biçimde kullanılıyor. Ancak geleneksel taş baskı yöntemleri ve yörelere özgü işleme tekniklerinin unutulmaması gerekiyor. Çünkü bu yöntemler, Anadolu’nun gastronomi tarihinin ve yerel üretim kimliğinin önemli bir bölümünü oluşturuyor" dedi.

Kültürel mirasın geleceğe taşınması için geleneksel bilgilerin kayıt altına alınması gerektiğini savunan Duran; üniversitelerin, yerel yönetimlerin, üreticilerin ve ilgili kurumların iş birliği yapması gerektiğini söyledi. Ustaların deneyimlerinin belgelenmesinin kritik olduğunu belirten Duran, "Zeytin yetiştiriciliğinde kullanılan geleneksel bilgiler, bu kültürü yaşatan insanların hafızasında bulunuyor. Bu bilgilerin belgelenmemesi ve genç kuşaklara aktarılmaması durumunda önemli bir kültürel birikimi kaybetme riskiyle karşı karşıya kalabiliriz. Geleneksel hasat uygulamalarının tanıtılması, yerel üretim yöntemlerinin kayıt altına alınması ve gençlerin bu süreçlere katılımının sağlanması, kültürel mirasın korunması açısından büyük önem taşıyor" diye ekledi.

İlgili haber: Çameli'nin Geleneksel Lezzetleri Gelecek Nesiller İçin Kayıt Altına Alındı

Zeytin kültürünü korumanın toplumsal değerleri ve yerel yaşam biçimlerini geleceğe taşımak olduğunu belirten Gülsün Duran, sözlerini şu şekilde tamamladı: "Zeytin, Anadolu’da binlerce yıldır yaşamın, emeğin, bereketin ve dayanışmanın simgelerinden biri olmuştur. Bu nedenle zeytin kültürünü korumak, yalnızca ağaçları ve üretimi korumak anlamına gelmiyor. Aynı zamanda bu topraklarda nesiller boyunca oluşan gelenekleri, ustalıkları ve üretim bilgisini geleceğe taşımak anlamına geliyor."