Türk dil birliğinin fikir adamı: İsmail Gaspıralı

Hayatını Türk'e, Türkçeye ve Türk birliğine adadı...

Kırımlı fikir adamı İsmail Gaspıralı, 20 Mart 1851 de Kırım da Bahçesaray yakınlarındaki Avcıköy de doğdu.

İlgili haber: Aydın'ın Söke ilçesinde korkutan yangın! Alevler yerleşim yerine yakın noktada

Soyadını, babasının doğum yeri Kırım'ın Gaspıra köyünden aldı. İsmail Gaspıralı nın babası, Kırım ın sahil kesimindeki Gaspıra köyünde doğan ve Çarlık ordusundan emekli bir teğmen olan Mustafa Alioğlu Gasprinskiy, annesi köklü bir mirza ailesinin kızı Fatma Sultan.

İsmail Bey, mahalli bir Müslüman mektebinde başladığı öğrenimini Akmescid Erkek Gimnazyumu nda sürdürdü. Buradan mezun olduktan sonra önce Voronej de bir askeri okula, daha sonra Moskova daki Harp Okulu na girdi.

Özellikle Moskova daki eğitim yıllarında dönemin Rus fikir hayatını ve aydınlarını yakından tanıma imkanı buldu.

Tanıştığı Rus aydınlarına saygı duymakla birlikte okuldaki Panslavist hava onda aksi tesir yaptı ve zihninde Çarlık Rusyası ndaki Türkleri uyandırma düşüncesi oluşmaya başladı.

Girit'te 1867'de çıkan isyan sırasında Rum asilerine karşı mücadele eden Osmanlı askerlerine katılmak üzere yakın arkadaşı Litvanya Tatarı Mustafa Mirza Davidoviç ile birlikte gizlice Türkiye ye geçmek istediyse de Odesa da yakalandı ve askerlik hayatı bitti.

Gaspıralı, 1868 de Bahçesaray a dönerek Rusça öğretmenliğine başladı. Bu arada kendini yoğun bir şekilde Rus edebi ve felsefi eserlerini okumaya verdi.

1872 de Kırım dan ayrılarak İstanbul, Viyana, Münih ve Stuttgart üzerinden Paris e gitti. Paris te geçirdiği 2 yıl içinde, ünlü Rus yazarı Ivan Turgenyev e asistanlık yapmak da dahil çeşitli işlerle hayatını kazandı.

1874 te, Osmanlı zabiti (askeri) olma arzusuyla İstanbul a gitti. Yaklaşık 1 yıl sonra Kırım a döndü.

1878 de Bahçesaray belediye başkan yardımcısı seçilen İsmail Bey, ertesi yıl belediye başkanlığına getirildi ve 1884 yılına kadar bu görevde kaldı.

Gaspıralı nın gerek Kırım da gerekse dış ülkelerde geçirdiği yıllar ona, büyük çoğunluğu kabuğuna çekilmiş bir halde yaşayan diğer Kırım Tatarlarından farklı tecrübeler kazandırdı.

Gaspıralı, 1880'lerde dönemin önemli isimleri Şemseddin Sami ve Ahmet Mithat Efendi ile tanıştı.

Osmanlı aydın çevreleriyle ilişkileri gelişen Gaspıralı, çeşitli İstanbul dergilerine makaleler yazdı, aydın çevreler tarafından tanınır oldu ve muteber bir konuma geldi. Genç Osmanlılar'dan etkilenen yazar, 1881'de memleketi Kırım'a döndü.

Mevcut problemleri yakından gördüğü için yabancı hakimiyeti altında yaşayan soydaş ve dindaşlarını uyandırmak, onların seslerini duyurmak arzusu ile yayın yoluyla faaliyete geçmek istedi. Bu amaçla 1881 de, Akmescit te çıkan Rusça Tavrida gazetesinde Russkoe Musulmanstvo (Rus Müslümanlığı) başlığıyla, sonradan risale halinde de yayımlanan bir dizi yazı yazdı.

Türk ve Müslüman toplumlarında eğitim reformu gerçekleştirilmesi için büyük çaba sarf eden düşünür, Rusya Müslümanlarıyla ilgili çok sayıda yazı yazdı. 1885'te yayımladığı "Avrupa Medeniyetine Bir Nazar-ı Muvazene" adlı risalesinde Batı'nın ilim ve teknolojisinin alınmasını savunurken, kültürel köklerden kopan körü körüne bir taklitçiliğe karşı durdu.

Gaspıralı, fikirlerini tedriiî ve ihtiyatlı bir şekilde de olsa ortaya koyabileceği Türkçe bir yayın organına ihtiyaç duyuyordu. Bu yoldaki resmi müracaatlarının sonuçsuz kalması üzerine Tiflis te her birini değişik adlarla bastırdığı bazı sayfalar yazdı.

Okullarda Türkçe eğitim verilmesi ve ortak Türk edebi dilinin oluşması fikrini savunan Gaspıralı, Türk dili konuşan toplumların birbirinden haberdar olması için milli basın organlarına ihtiyaç duyulduğu görüşünü paylaştı.

Bir taraftan da düşündüğü gazetenin yayın iznini almaya uğraşırken, Volga boyundaki Müslümanlar arasında dolaşarak aboneler bulmaya çalıştı. Nihayet 1883 te, bütün konusunun Rusçası ile birlikte yayımlanması şartıyla Tatarca bir gazete neşrini çıkarmayı başardı.

İlgili haber: İklim dirençli şehirler için yeni hamle! SURFF New York’ta başlatıldı

İlk nüshası 22 Nisan 1883 te Bahçesaray da Tercüman adıyla çıkan bu gazete haftada bir gün yayımlanıyordu. Tercüman ın dili esasen Osmanlı Türkçesi olmasına rağmen, zaman zaman Kırım Tatarcası ve diğer Türk şivelerin kelime ve şekillerine de yer veriliyordu.